علت و علائم سوء تغذیه چیست؟ چه کسانی در معرض خطرند؟

سوء تغذیه به دریافت خیلی کم یا زیاد برخی از مواد مغذی اشاره دارد. این موضوع می‌تواند منجر به مشکلات جدی سلامتی، از جمله کاهش رشد، مشکلات چشمی، دیابت و بیماری قلبی شود. طبق تعریف سازمان جهانی بهداشت(WHO) سوتغذیه شرایطی است که به کمبود یا دریافت بیش از حد موادمغذی، عدم تعادل ریزمغذی های ضروری یا اختلال در جذب آنها نسبت داده می‌شود.  بارمضاعفی که سوتعذیه برای بدن دارد شامل اضافه وزن، چاقی و بیماری های غیرواگیر مرتبط با رژیم غذایی است. سوء تغذیه میلیاردها نفر را در سراسر جهان تحت تاثیر قرار می‌دهد. طرف دیگر سوتغذیه کمبود تغذیه ای است که به چهار شکل مختلف بروز پیدا می‌کند.

سوء تغذیه چیست؟

سوء تغذیه حالتی است که فرد در نتیجه ی کمبود یا مصرف بیش از حد مواد مغذی دچار آن می‌شود. انواع سوء تغذیه عبارتند از:

• نقص تغذیه: این نوع سوء تغذیه ناشی از عدم دریافت پروتئین، کالری یا ریزمغذی‌های کافی است که منجر به کمبود وزن نسبت به قد، کوتاهی قد نسبت به سن و کمبود وزن نسبت به سن می‌شود.
• تغذیه بیش از حد: مصرف بیش از حد برخی از مواد مغذی مانند پروتئین، کالری یا چربی نیز می‌تواند منجر به سوء تغذیه شود. این مورد معمولا منجر به اضافه وزن یا چاقی می‌شود.

افرادی که دچار سوء تغذیه هستند اغلب کمبود ویتامین‌ها و مواد معدنی به ویژه آهن، روی، ویتامین A و ید دارند. با این حال، کمبود ریز مغذی‌ها نیز می‌تواند با تغذیه بیش از حد رخ دهد. ممکن است به دلیل مصرف بیش از حد کالری دچار اضافه وزن شوید، اما ویتامین‌ها و مواد معدنی کافی را به طور همزمان دریافت نکنید. دلیل آن این است که غذاهایی که به تغذیه بیش از حد کمک می‌کنند، مانند غذاهای سرخ شده و شیرین، کالری و چربی بالایی دارند اما سایر مواد مغذی را ندارند.

علت سوء تغذیه چیست؟

سوء تغذیه یک مشکل جهانی است که می‌تواند ناشی از شرایط محیطی، اقتصادی و پزشکی باشد. سازمان جهانی بهداشت تخمین می‌زند که بیش از ۴۶۰ میلیون بزرگسال و ۱۵۰ میلیون کودک دچار سوء تغذیه هستند، در حالی که بیش از دو میلیارد بزرگسال و کودک دارای اضافه وزن و چاق هستند. علل شایع سوء تغذیه عبارتند از:

• ناتوانی در تهیه غذا: مطالعات، کم‌تحرکی و نداشتن قدرت عضلانی را به عنوان عامل اصلی خطر سوءتغذیه شناسایی کرده‌ است.
• ناامنی غذایی یا عدم دسترسی به غذای کافی و ارزان: مطالعات، ناامنی غذایی در کشورهای در حال توسعه و توسعه یافته را با سوء تغذیه مرتبط می‌داند.
• مصرف زیاد الکل: مصرف زیاد الکل می‌تواند منجر به دریافت ناکافی پروتئین، کالری و ریزمغذی‌ها شود.
• اختلالات سلامت روان: افسردگی و سایر شرایط سلامت روان می‌تواند خطر سوء تغذیه را افزایش دهد. یک مطالعه نشان داد که شیوع سوء تغذیه در افراد مبتلا به افسردگی ۴ درصد بیشتر از افراد سالم است.
• مشکلات گوارشی و مشکلات مربوط به جذب مواد مغذی: شرایطی که باعث سوء جذب می‌شوند، مانند بیماری کرون، سلیاک و رشد بیش از حد باکتری‌ها در روده، می‌تواند باعث سوء تغذیه شود.

61%

قرص فولیکوژن اروند فارمد 60 عددی

1,960,200 تومان

759,000 تومان

مشاهده محصول

انواع سوء تغذیه کدامند؟

سوء تغذیه به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود:

1. سوء تغذیه بخاطر کمبود: این نوع زمانی رخ می‌دهد که بدن به دلیل دریافت ناکافی مواد مغذی ضروری مانند پروتئین‌ها، ویتامین‌ها و مواد معدنی دچار مشکل می‌شود. برای مثال، کم‌خونی ناشی از کمبود آهن و اسکوروی ناشی از کمبود ویتامین C از جمله نمونه‌های شایع این نوع سوء تغذیه هستند. در این شرایط، بدن توانایی انجام فعالیت‌های روزمره را از دست می‌دهد و فرد ممکن است با مشکلات جدی مانند ضعف، خستگی و اختلال در عملکرد سیستم ایمنی روبه‌رو شود.
2. سوء تغذیه بخاطر اضافه‌ وزن یا چاقی: این نوع سوء تغذیه برخلاف تصور رایج، فقط مربوط به کمبود مواد غذایی نیست. افراد دچار اضافه‌ وزن یا چاقی ممکن است با وجود مصرف بیش از حد غذاهای پرکالری، از کمبود مواد مغذی ضروری مانند ویتامین‌ها و مواد معدنی رنج ببرند. این مسئله به دلیل مصرف زیاد غذاهای فرآوری‌شده و کم‌ارزش غذایی است. در نتیجه، افراد مبتلا به این نوع سوء تغذیه ممکن است به بیماری‌های مزمن مانند دیابت نوع ۲، کبد چرب، بیماری‌های قلبی و فشار خون بالا مبتلا شوند.

چه کسانی در معرض خطرند؟

برخی افراد به خاطر ویژگی‌های فیزیولوژیکی یا شرایط خاص خود، بیشتر از دیگران در معرض خطر سوء تغذیه قرار دارند. این افراد نیاز به مراقبت و توجه ویژه دارند تا از بروز مشکلات تغذیه‌ای جلوگیری شود. در ادامه، به گروه‌هایی که بیشتر در خطر سوء تغذیه هستند، می پردازیم:

1. کودکان و نوزادان: کودکان و نوزادان در دوران رشد سریع خود به مقادیر زیادی مواد مغذی نیاز دارند. هرگونه کمبود در این دوران می‌تواند تأثیرات منفی بر رشد فیزیکی و ذهنی آنها بگذارد. سوء تغذیه در این گروه می‌تواند به مشکلاتی مانند تأخیر در رشد، کاهش توانایی یادگیری و ضعف سیستم ایمنی منجر شود.
2. زنان باردار و شیرده: زنان باردار و شیرده به دلیل نیاز بالاتر به مواد مغذی برای رشد جنین و تأمین شیر مادر، در معرض خطر سوء تغذیه قرار دارند. کمبود ویتامین‌ها و مواد معدنی مانند فولیک اسید، آهن و کلسیم می‌تواند نه تنها بر سلامت مادر، بلکه بر سلامت جنین و نوزاد تأثیر بگذارد. این افراد باید از رژیم‌های غذایی متنوع و غنی از مواد مغذی بهره‌مند شوند تا از بروز مشکلات تغذیه‌ای جلوگیری شود.
3. سالمندان: سالمندان به دلیل تغییرات فیزیولوژیکی مانند کاهش اشتها، مشکلات دندانی و کاهش توانایی بدن در جذب مواد مغذی، بیشتر در معرض سوء تغذیه هستند. علاوه بر این، بیماری‌های مزمن و داروهای مصرفی نیز می‌توانند بر وضعیت تغذیه‌ای آنها تأثیر بگذارند. در این سنین، سوء تغذیه می‌تواند به مشکلات جدی‌تری مانند کاهش قدرت بدنی، ضعف سیستم ایمنی و افت عملکرد شناختی منجر شود.
4. افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن: افرادی که از بیماری‌های مزمن مانند سرطان، دیابت، بیماری‌های قلبی و مشکلات گوارشی رنج می‌برند، ممکن است به دلیل اختلال در جذب یا اختلال دراستفاده از مواد مغذی در بدنشان، دچار سوء تغذیه شوند. این بیماری‌ها می‌توانند نیاز بدن به مواد مغذی را افزایش دهند یا فرایند جذب آن‌ها را مختل کنند، به ویژه اگر فرد تحت درمان‌های پزشکی مانند شیمی‌درمانی یا دیالیز قرار داشته باشد.

بیماری های ناشی از سوء تغذیه

کمبود غذا و یا نامتوازن بودن گروه‌های غذایی مصرف شده و حتی زیاد مصرف کردن غذا هر ۳ می‌توانند بیماری‌ها و مشکلات زیادی را برای بدن ایجاد کنند؛ اما بیماری های ناشی از سوء تغذیه چیست؟

بیماری‌هایی که سوء تغدیه می‌تواند ایجاد کند؛ می‌توانند از دوران جنینی داخل رحم به علت کمبود مواد غذایی و ریز مغذی‌هایی مانند ویتامین‌ها شروع شوند و همچنین در دوران کودکی و بزرگسالی شروع شده ویا ادامه یابند و به‌جز در سلامت جسمی فرد، روی موقعیت تحصیلی و اجتماعی او نیز اثر بگذارند .

سوء تغذیه می‌تواند برخی بیماری‌ها مانند سرخک، سینه‌پهلو و اسهال را تشدید کرده ویا پیش از آنکه  موجب تشدید آن‌ها شود، موجب ایجاد آن‌ها بشود.

همچنین سوء تغذیه ناشی از کمبود پروتئین و یا ریز مغذی‌های دیگر می‌توانند باعث مشکلات مختلفی از جمله :

• کمبود ویتامین آ: سبب خشکی چشم، شب کوری، افزایش خط عفونت
• کمبود روی: از دست رفتن اشتها، عدم رشد، تاخیر در بهبود زخم‌ها، ریزش مو، اسهال
• کمبود آهن: نقص عملکرد مغزی، ایجاد مشکل در تنظیم دمای بدن، اختلال معده
• کمبود ید: بزرگ شدن غده‌ی تیروئید (گواتر)، کاهش تولید هورمون‌های تیروئید، مشکلات رشد و تکامل به‌خصوص در کودکان

شوند. همچنین سوء تغذیه‌ای که به علت استفاده بیش از حد مواد غذایی مانند برخی بیماری‌های عصبی از جمله پرخوری عصبی ویا پرخوری جهت افرایش وزن باشد نیز باعث بسیاری از بیماری‌ها نظیر مشکلات کبدی و حرکتی ناشی از اصلی‌ترین عارضه آن که چاقی است شود. همچنین می تواند باعث بیماری‌های قلبی و عروقی ویا دیابت شود.

پیشگیری از سوء تغذیه

سوء تغذیه یک حالت ایجاد شده در بدن است که ناشی از عدم دریافت مواد مغذی، ویتامین‌ها و مواد معدنی از رژیم غذایی است که تنها دلیل آن، عدم توانایی در تامین غذا نیست. برخی از افراد به دلیل مشکلاتی که در غذا خوردن دارند و ممکن است ناشی از بیماری‌های گوارشی باشد و افرادی که به دلایل عصبی همچون وسواس، نمی‌توانند غذا میل کنند نیز به فرم خفیف تا شدید سوء تغذیه دچار می‌شوند. همچنین افرادی که به دلیل رژیم‌های غذایی نادرست، انواع مواد مغذی رژیم غذایی خود را محدود کرده‌اند، انواع علائم سوء تغذیه در بزرگسالان را تجربه می‌کنند که شامل ریزش مو، مشکلات عصبی همچون افسردگی ویا پرخاشگری، عوارض پوستی و… هستند.

 علائم سوء تغذیه چیست؟

علائم و نشانه‌های سوء تغذیه به نوع آن بستگی دارد. توانایی تشخیص اثرات سوء تغذیه می‌تواند به افراد و ارائه دهندگان مراقبت‌های بهداشتی کمک کند تا مسائل مربوط به سوء تغذیه را شناسایی و درمان کنند. نقص تغذیه معمولاً ناشی از عدم دریافت مواد مغذی کافی در رژیم غذایی شماست. این موضوع می‌تواند باعث موارد زیر شود:

• تحریک پذیری
• افسردگی و اضطراب
• کاهش وزن
• تاخیر در بهبود زخم
• از دست دادن چربی و توده عضلانی
• خشکی مو و پوست
• مشکل در تمرکز
• معده متورم
• گونه‌های توخالی و چشم‌های فرو رفته
• خستگی

افراد مبتلا به نقص تغذیه ممکن است یک یا چند مورد از این علائم را داشته باشند. برخی از انواع سوء تغذیه اثرات مشخصی دارند.

کواشیورکور، کمبود شدید پروتئین، باعث احتباس مایعات و بیرون زدگی شکم می‌شود. از سوی دیگر، بیماری ماراسموس که ناشی از کمبود شدید کالری است، منجر به هدر رفتن و کاهش قابل توجه چربی و عضله می‌شود. سوء تغذیه همچنین می‌تواند منجر به کمبود ریز مغذی‌ها شود. برخی از شایع ترین کمبودها و علائم آن عبارتند از:

• ویتامین A: خشکی چشم، شب کوری، افزایش خطر عفونت.
• روی: از دست دادن اشتها، توقف رشد، تأخیر در بهبود زخم‌ها، ریزش مو، اسهال.
• آهن: اختلال در عملکرد مغز، مشکلات مربوط به تنظیم دمای بدن، مشکلات معده.
• ید: بزرگ شدن غدد تیروئید (گواتر)، کاهش تولید هورمون تیروئید، مشکلات رشد و نمو.

از آنجایی که سوء تغذیه منجر به مشکلات جسمی جدی و مشکلات سلامتی می‌شود، می‌تواند خطر مرگ را افزایش دهد. در واقع، تخمین زده می‌شود که کوتاه‌قدی، کمبود وزن، کمبود روی و ویتامین A منجر به ۴۵ درصد از مرگ و میر کودکان در سال ۲۰۱۱ شده است.

چگونه سوء تغذیه را تشخیص دهیم؟

علائم سوء تغذیه توسط ارائه دهندگان مراقبت‌های بهداشتی هنگام غربالگری این بیماری ارزیابی می‌شود. ابزارهایی که برای شناسایی سوءتغذیه استفاده می‌شود، شامل نمودارهای کاهش وزن و شاخص توده بدنی (BMI)، آزمایش خون برای وضعیت ریز مغذی‌ها و معاینات فیزیکی است.

اگر سابقه کاهش وزن و سایر علائم مرتبط با نقص تغذیه را دارید، ممکن است پزشک آزمایش‌های بیشتری را برای شناسایی کمبود ریزمغذی‌ها تجویز کند. از سوی دیگر، شناسایی کمبودهای مواد مغذی ناشی در تغذیه بیش از حد ممکن است دشوارتر باشد.

اگر اضافه وزن دارید یا چاق هستید و بیشتر، غذاهای فرآوری شده و فست فود می‌خورید، ممکن است ویتامین یا مواد معدنی کافی دریافت نکنید. برای اینکه متوجه شوید کمبود مواد مغذی دارید، عادات غذایی خود را با پزشک خود در میان بگذارید.

حرف آخر

سوء تغذیه به تغذیه بیش از حد و عدم تغذیه ی کافی مربوط می‌شود. افرادی که نقص تغذیه دارند ممکن است کاهش وزن، خستگی و تغییرات خلقی را تجربه کنند یا دچار کمبود ویتامین و مواد معدنی شوند. تغذیه بیش از حد می‌تواند منجر به اضافه وزن، چاقی و دریافت ناکافی و کمبود ریزمغذی‌ها شود. هر دو نوع در صورت عدم توجه می‌توانند منجر به مشکلات سلامتی شوند.